Urlop niewykorzystany kosztuje państwo miliony. Raport NIK

Pracownicy instytucji państwowych otrzymali w 2025 roku łącznie 84,4 mln zł za dni urlopu, których nie wykorzystali — wynika z raportu Najwyższej Izby Kontroli. Zjawisko to ujawnia głębokie problemy w organizacji pracy i kulturze przedsiębiorstw sektora publicznego, gdzie pracownicy rezygnują z przysługujących im dni wolnych na rzecz ekwiwalentów finansowych.

Skala problemu: liczby, które zaniepokoiły NIK

Raport Najwyższej Izby Kontroli dokumentuje, że w 2025 roku aż 4,1 tys. pracowników instytucji państwowych otrzymało wysokie ekwiwalenty za niewykorzystany urlop. Największą część tej sumy — 71,7 mln zł — otrzymali żołnierze i funkcjonariusze służb mundurowych, co stanowi 85% całej puli wypłat.

Najbardziej szokujący przypadek to policjant, który otrzymał 680 tys. zł za niewykorzystane dni urlopu. Ta kwota jest wyraźnie nieproporcjonalna do standardowych wynagrodzeń w policji i wskazuje na systemowe zaniedbania w planowaniu czasu pracy oraz presję na pracowników do pozostawania dostępnymi przez cały rok.

Kategoria	Liczba pracowników	Wypłacona suma	Średnia na osobę
Wszystkie instytucje	4 100	84,4 mln zł	~20,6 tys. zł
Służby mundurowe	3 500*	71,7 mln zł	~20,5 tys. zł
Pozostałe instytucje	600*	12,7 mln zł	~21,2 tys. zł

*Szacunkowe dane na podstawie proporcji podanej w raporcie

Dlaczego pracownicy nie korzystają z urlopu?

Niewykorzystany urlop to nie problem indywidualny, lecz symptom głębokich dysfunkcji organizacyjnych. W instytucjach państwowych — szczególnie w służbach mundurowych — pracownicy napotykają wiele barier uniemożliwiających faktyczne korzystanie z przysługujących dni wolnych.

Presja organizacyjna i braki kadrowe to pierwsze przyczyny. Gdy zespół pracuje poniżej normy, pracownicy obawiają się, że ich nieobecność spowoduje zapaść w funkcjonowaniu jednostki. W policji, straży pożarnej czy wojsku dyżury i gotowość operacyjna powodują, że urlop musi być koordynowany z dużym wyprzedzeniem i często jest niemożliwy do zaplanowania.

Kultura pracy w sektorze publicznym również odgrywa rolę. Pracownicy obawiają się, że korzystanie z urlopu będzie postrzegane jako brak zaangażowania, co może wpłynąć na ocenę, możliwości awansu lub przydziału zadań. Ta mentalność — zwłaszcza w hierarchicznych strukturach służb mundurowych — zniechęca do faktycznego wypoczynku.

Brak elastyczności w planowaniu czasu pracy oznacza, że urlop trzeba zaplanować z wyprzedzeniem, a niezapowiedziane obowiązki mogą go uniemożliwić. W rezultacie pracownicy rezygnują z urlopu, a na koniec roku otrzymują ekwiwalent finansowy.

Co to oznacza dla pracowników i produktywności?

Niewykorzystany urlop to nie dodatkowe dochody, lecz symptom wypalenia zawodowego. Pracownicy, którzy nie korzystają z przysługujących im dni wolnych, są bardziej zmęczeni, mniej kreatywni i bardziej podatni na błędy. Badania psychologiczne konsekwentnie wykazują, że brak wypoczynku prowadzi do:

• Spadku produktywności — zmęczeni pracownicy pracują wolniej i gorzej
• Wzrostu liczby błędów — szczególnie niebezpieczne w służbach mundurowych
• Wypalenia zawodowego — długoterminowe konsekwencje dla zdrowia psychicznego
• Zwiększonej fluktuacji — pracownicy szukają pracy w bardziej przyjaznych dla równowagi praca-życie organizacjach

W kontekście pracy hybrydowej i zdalnej, które powinny oferować większą elastyczność, sytuacja w instytucjach państwowych jest szczególnie paradoksalna. Pracownicy mogliby łatwiej korzystać z urlopu, gdyby mogły pracować z domu w dni, kiedy są dostępni, ale kultura pracy tego nie wspiera.

Konsekwencje dla budżetu państwa

Wypłata 84,4 mln zł za niewykorzystany urlop to bezpośrednie obciążenie budżetu publicznego. Pieniądze te mogłyby być przeznaczone na:

• Inwestycje w infrastrukturę
• Podniesienie wynagrodzeń (co mogłoby poprawić rekrutację)
• Szkolenia i rozwój pracowników
• Modernizację systemów IT wspierających pracę

Poza aspektem finansowym, problem wskazuje na nieefektywne zarządzanie zasobami ludzkimi w sektorze publicznym. Jeśli pracownicy są tak przeciążeni, że nie mogą wziąć urlopu, oznacza to, że jednostki są niedofinansowane lub źle zorganizowane.

Jak to zmienić?

Rozwiązanie wymaga działań na kilku poziomach. Po pierwsze, instytucje powinny wprowadzić obowiązkowe dni urlopu — pracownicy byliby zmuszeni wziąć urlop, co poprawiłoby ich zdolność do pracy i zmniejszyło koszty ekwiwalentów.

Po drugie, należy zmienić kulturę pracy — przełożeni powinni aktywnie zachęcać pracowników do korzystania z urlopu i modelować to zachowanie.

Po trzecie, elastyczne formy pracy — w tym praca hybrydowa i zdalna — mogą ułatwić pracownikom faktyczne korzystanie z przysługujących dni wolnych bez paraliżu funkcjonowania jednostki.

Raport NIK jest sygnałem alarmowym. Liczby pokazują, że system nie działa — pracownicy są wyczerpani, a państwo marnuje pieniądze na ekwiwalenty zamiast inwestować w rzeczywisty wypoczynek i zdolność pracy swoich pracowników.