Prawo pracy nie nadąża za pracą zdalną i platformową

Polska prawo pracy chroni pracowników na podstawie definicji stosunku pracy, która nie uwzględnia współczesnych form zatrudnienia — pracownicy zdalni, hybrydowi i platformowi pozostają w szarej strefie prawnej, mimo że w Polsce pracuje ich prawie 1,7 mln osób.

Jak wygląda rzeczywistość pracy w Polsce?

Rynek pracy w Polsce zmienił się dramatycznie w ostatniej dekadzie, ale przepisy pozostały niezmienne. Prawie 1,7 mln osób pracuje zdalnie lub hybrydowo, a w samej branży dostarczania jedzenia zatrudnionych jest 20-30 tys. kurierów. Dla porównania, w 2002 roku — kiedy ostatnio nowelizowano przepisy o stosunku pracy — praca zdalna była absolutnym wyjątkiem, a platformy cyfrowe nie istniały.

Historia sprawy Pyszne.pl doskonale ilustruje problem. W połowie lipca 2024 roku platforma należąca do grupy Just Eat Takeaway.com ogłosiła rozwiązanie umów zlecenia z około 5 tys. kurierów. Zamiast tego kurierzy mieli podpisać umowy z tak zwanymi partnerami flotowymi — firmami pośredniczącymi między platformą a pracownikami. Decyzja ta oznaczała de facto obniżenie ochrony pracowniczej: zamiast gwarantowanej stawki minimalnej i składek, kurierzy otrzymywaliby zmienną wypłatę uzależnioną od warunków pogodowych, lokalizacji i godzin pracy.

Dlaczego przepisy z 2002 roku nie sprawdzają się dzisiaj?

Definicja stosunku pracy w polskim kodeksie pracy (art. 22 § 1) wymaga czterech elementów: wykonywania pracy określonego rodzaju, na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem, w wyznaczonym przez niego miejscu i czasie, za wynagrodzeniem. Problematyczne są dwa ostatnie warunki — “miejsce” i “czas” pracy.

Doprecyzowanie dotyczące miejsca i czasu pracy zostało wpisane do kodeksu w 2002 roku. Wtedy pracownicy fizycznie przychodzili do fabryk, sklepów i biur. Dzisiaj sytuacja wygląda zupełnie inaczej: pracownicy mogą pracować z domu, z kawiarni, z innego miasta czy nawet kraju. Kurier delivery pracuje w terenie, ale pod nadzorem algorytmu platformy. Pracownik zdalny ma elastyczne godziny, ale musi wykonać zadania wyznaczone przez szefa.

Do tego czasu weszły w życie nowe przepisy reformy Państwowej Inspekcji Pracy (8 lipca 2024). Dały one inspektorom prawo do zamiany umów cywilnoprawnych na etaty w momencie, gdy stwierdzą stosunek pracy. Reforma nie narzuca nowych obowiązków na pracodawców — po prostu daje narzędzia do egzekwowania prawa, które już istnieje.

Jak platformy omijają przepisy?

Wiele dużych platform delivery obchodzi polskie prawo za pośrednictwem partnerów flotowych. Oto jak to działa:

Element	Umowa bezpośrednia z platformą	Model z partnerem flotowym
Umowa z pracownikiem	Zlecenie z minimalną stawką	Zlecenie na kilkadziesiąt-kilkaset zł
Reszta wynagrodzenia	Wypłacana bezpośrednio	Jako “czynsz” za sprzęt (rower, telefon)
Ochrona pracownicza	Składki ZUS, urlop	Brak
Odpowiedzialność	Pada na platformę	Pada na pośrednika

Partner flotowy podpisuje z kurierem umowę na “najem” sprzętu i wypłaca mu “czynsz” uzależniony od pogody, dzielnicy i godzin korzystania. To jest — jak to określa się w branży — “robienie w konia polskich instytucji”. Gigant cyfrowy zawsze może się wykręcić, twierdząc, że tylko podzlecał zadania, a odpowiedzialność pada na firmę trzecią.

Co to oznacza dla pracowników?

Brak jasnych regulacji prawnych dla pracy zdalnej, hybrydowej i platformowej oznacza, że 1,7 mln pracowników zdalnych i hybrydowych oraz dziesiątki tysięcy kurierów pracują bez pełnej ochrony. Nie mają gwarancji minimalnego wynagrodzenia, urlopu, choroby czy emerytur na takich samych zasadach co pracownicy tradycyjni.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma świadomość problemu. W oświadczeniu z 2024 roku ZUS wskazał, że może dokonać ustalenia właściwego tytułu do ubezpieczeń i obciążyć podmiot należnymi składkami do 5 lat wstecz. To oznacza, że jeśli kontrola wykryje nieprawidłowości, finansowe konsekwencje mogą być poważne — ale zwykle pada na nich pośrednik, a nie sama platforma.

Czy zmiana jest możliwa?

Ministra pracy Agnieszka Dziemianowicz-Bąk wnioskuje do Głównego Inspektora Pracy o kontrolę w Pyszne.pl i ZUS również prowadzi postępowania. Na poziomie unijnym pracuje się nad dyrektywą platformową, która ma ustanowić jasne, równe i przewidywalne zasady dla wszystkich uczestników rynku pracy platformowej.

Problem w tym, że firmy muszą dostosowywać się do kosztowych reguł gry narzucanych przez konkurencję. Jeśli Pyszne.pl zatrudniało kurierów relatywnie cywilizowanie (ze składkami i stawką minimalną), a konkurencja omija przepisy poprzez partnerów flotowych — platforma traci konkurencyjność. Stąd decyzja o zmianie modelu.

Rozsądnym rozwiązaniem byłaby aktualizacja definicji stosunku pracy, aby uwzględniała pracę zdalną, hybrydową i platformową. Przepisy muszą nadążyć za technologią. Inaczej będziemy mieć sytuację, w której prawo istnieje, ale nikt go nie egzekwuje — jak ograniczenie prędkości bez radarów.

Do czasu zmian legislacyjnych, reforma PIP z lipca 2024 daje przynajmniej narzędzia do walki z najgorszymi praktykami. Ale to dopiero początek. Polska potrzebuje kompleksowej reformy prawa pracy, która będzie odzwierciedlać rzeczywistość XXI wieku, a nie pracowniczą rzeczywistość z początku lat 2000.